Gamayyar kungiyoyin farar hula (CSOs) ta bukaci kwamitin taron majalisar dokokin kasar da ya amince da matsayar majalisar wakilai kan wajabcin watsa sakamakon zabe ta hanyar lantarki, gabatar da katunan zabe da za a iya saukewa da kuma rike lokutan zabe da ake da su don kara sahihancin zabukan 2027.
Gamayyar sun bayyana matsayinsu ne a cikin wata sanarwa da wani mai fafutukar kare hakkin bil adama, kuma shugaban TAF Africa, Dr. Jake Epelle ya karanta a wani taron manema labarai da aka gudanar a Abuja, Nigeria.
Kungiyoyin fararen hula sun nuna damuwa kan abin da suka bayyana a matsayin labaran da suka saba wa matsayin majalisar dattijai game da watsa sakamakon lantarki, wanda ya hada da maye gurbin kalmar “watsawa” tare da “canjawa”.
“Muna ba da shawara mai karfi ga kwamitin sulhu na Majalisar Dokoki ta kasa da ya amince da matsayin Majalisar Wakilai na tilasta watsawa ta hanyar lantarki”.
Kungiyar ta kuma ba da shawarar yin gyara ga sashi na 60 (3) na dokar zabe ta 2022 don hada da, baiwa jami’an zabe da aka nada damar mika duk sakamakon zabe ta hanyar lantarki a hakikanin lokaci, gami da adadin wadanda aka amince da su, kai tsaye daga rumfunan zabe da wuraren tattara kuri’u zuwa tashar jama’a kuma za a yi amfani da sakamakon da aka bayar wajen tantance duk wani sakamakon da aka samu kafin a fitar da shi.
Sun yi bayanin cewa watsa sakamakon lantarki na ainihin lokaci yana nufin aika sakamakon rumfunan zabe na hukuma da aka rubuta akan Form EC&A ta hanyar lantarki daga sashin kada kuri’a kai tsaye zuwa tashar sakamako ta tsakiya.
“Nan da nan bayan an gama kada kuri’a, an kidaya kuri’u kuma an bayyana sakamakon zaben a bainar jama’a a rumfar zabe da kuma gaban wakilan jam’iyya da masu sa ido da masu kada kuri’a.”
Akan Zazzage katunan zabe da kuma lokacin da aka matsa, gamayyar ta bukaci kwamitin taron da ya kuma amince da matsayin Majalisar Wakilai da ta amince da bacewar katin zabe da ba a yi amfani da su ba don dakatar da bata wa ‘yan kasa hakkinsu.
“Bayanan da suka fito daga zabukan 2023 na INEC sun nuna cewa kimanin masu kada kuri’a miliyan 6.2 ne suka kasa karbar katin zabe, wanda hakan ya haifar da tauye hakkinsu duk da an kammala rajistar.
Da yake magana kan dokar zabe ta 2022, sashe na 28 (1), wacce ta bai wa INEC ikon fitar da sanarwar zaben kwanaki 360 kafin zaben, daya daga cikin mambobin kungiyar, Babban Daraktan YIAGA Africa, Mista Samson Itodo ya kuma bukaci INEC da ta buga jadawalin lokutan zabe na 2027 tare da fara aiwatar da shi a kan lokaci, saboda matsawa tsarin na iya kara yiwuwar gazawa.
“Bisa tsarin da INEC ta kafa na gudanar da babban zabe a ranar Asabar ta uku ga Fabrairu, ana sa ran za a gudanar da zaben 2027 a ranar 20 ga Fabrairu, 2027, ma’ana ya kamata a fitar da sanarwar nan da 24 ga Fabrairu, 2026. Muna rokon INEC da ta gaggauta fitar da jadawalin lokutan zabe da jadawalin zaben 2027 ba tare da bata lokaci ba”.
Sun kuma ba da shawarar sake duba sashe na 65 na dokar zabe wanda ya tauye hakki ga jami’an INEC kawai za su yi amfani da rahoton da za a yi amfani da su a lokacin da aka sanya hannu a zabe a cikin tirjiya, inda suka bayar da shawarar a fadada iyakokin mutanen da suka cancanci gabatar da rahoton da ya hada da jam’iyyun siyasa, ’yan takara, wakilan jam’iyya da aka amince da su da kuma masu sa ido da suka halarta a lokacin hadin gwiwar sakamako.
“Tsarin masu ruwa da tsaki da yawa yana haifar da rarraba hanyoyin ba da lissafi waɗanda ke rage rauni ga gudanarwa ko aiwatarwa.”
Hakazalika sun yi kira da a maido da shirin dakatarwa na tsawon shekaru 10 saboda laifukan da suka shafi saye da siyar da katin zabe na dindindin (PVC) da aka soke tun farko.
An kuma amince da zaman taron gaggawa na majalisar dattijai da aka shirya yi a ranar Talatar Fabrairu, 2026, yayin da aka yi zaman taron domin tattauna batutuwan da suka shafi gyaran zabe.
“Muna kira ga majalisar dattijai da ta yi amfani da damar da za ta yi amfani da tanadin da ba su da tabbas ta hanyar kuri’un ta da kuma ci gaba da aiwatar da su a fili na wajibi, watsawar lantarki na ainihi da tattara sakamako da sauransu.”
Sun bukaci mambobin kwamitin taron da su tuntubi shawarwarin daidaitawa da bukatun kasa, amincin hukumomi, da kuma bin diddigin dimokuradiyya, su kammala da mika kudirin karshe ga shugaban kasa cikin makonni biyu.
Kungiyar ta kara da cewa sake fasalin zabe ba wai kawai tsarin aiki ba ne a’a, tushe ne ga sahihanci, gaskiya, da hasashen rikon dimokradiyya.
Ƙungiyoyin sun haɗa da Center for Media and Society (CEMESO), Cibiyar Kukah, Cibiyar Jarida ta Duniya (IPC), Elect Her, Nigerian Women Trust Fund, TAF Africa da Yiaga Africa,
Aisha. Yahaya, Lagos
